ENG GEO

Search form

მარიამ ბერძენაშვილი

წესების დარღვევა ისჯება კეთილდღეობით

14.04.2021

საზოგადოების შექმნისთანავე მასში იწყება დაუსრულებელი პროცესი წესებისა და კანონების ფორმირებისა. ადამიანებს შორის თანაცხოვრობა გულისხმობს წესრიგსა და ორგანიზებულობას, რომელიც სწორედ წესებისა და სოციალური ნორმების მეშვეობით ხორციელდება. ერთი შეხედვით ობიექტურ ჭეშმარიტებას კონსეკვენციალისტი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს და ამბობს რომ წესების დარღვევა საჭიროა.

კონსეკვენციალიზმი არის თეორია შეფასების შესახებ, რომელიც ორიენტირებულია საბოლოო შედეგზე. ამ თეორიის მიხედვით, გამართლებულია ნებისმიერი საშუალება (ისინიც კი, რომლებიც ერთი შეხედვით საზოგადოებისთვის ამორალურად ითვლება) თუკი საბოლოოდ მიიღწევა ბედნიერება/კეთილდღეობა, რადგან ერთადერთი ღირებულება ბედნიერებაა.

მაგალითების საფუძველზე განვიხილოთ კონსეკვენციალისტური წესების უარყოფის მიზეზები. სტუარტ ჰემპშირი ვიეტნამის ომის შესახებ წერდა, რომ უტილიტარული მორალის ზოგადად მიღებამ ხელი შეუწყო სოციალურ პროგრესს, თუმცა ის გახდა დაბრკოლება. ხალხის ხოცვა-ჟლეტამ და ომებმა დროის დიდ მონაკვეთზე გაამართლა სარგებელი კაცობრიობისთვის, თუმცა დამყარდა თუარა საბოლოო სიკეთე? კონსეკვენციალიზმში 1 ადამიანის სიცოცხლე ისეთივე მნიშვნელოვანია,როგორც 10-ის. უტილიტარიზმისგან განსხვავებით, ის გააკეთებს ყველაფერს, რათა გადაარჩინოს ის 1 და ეს იქნება საბოლოო შედეგი, რომლისკენაც იღწვის. ომის მაგალითს რომ დავუბრუნდეთ, მარტივად გავიაზრებთ თუ რამდენი ადამიანის გადარჩენა შეიძლებოდა, თუკი ეს ომი საერთოდ არ მოხდებოდა. საკითხავია, რა იგულისხმება „კაცობრიობის სარგებელში“ და რატომ გადაწონა მან ათასობით ადამიანის სიცოცხლე. ვიეტნამის ომის პერიოდში ადამიანებს, რომ დაეწყოთ ინდივიდუალურად აზროვნება, დაფიქრებულიყვნენ თუ რა შედეგებამდე მიიყვანდა ეს ყველაფერი, ისინი აუცილებლად მივიდოდნენ დასკვნამდე, რომ დაერღვიათ წესები. გენერალი არავინაა, თუკი ომში არ არის ჯარისკაცი, რომელიც იბრძოლებს. ჯარისკაცების მიერ წესების დარღვევა გამოიღებდა სასიკეთო შედეგს და კონსეკვენციალიზმის პრინციპებს დაიცავდა. იმის დასასაბუთებლად, რომ ეს შედეგი მიღწევადია მახსენდება პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში ე.წ „Christmas truce”. საპირისპირო ბანაკებმა დაყარეს იარაღი და იგრძნეს ბედნიერება.  ამ ყველაფერზე კანტი ალბათ იტყოდა, რომ გონების კერძო გამოყენება ამგვარი საქმეებისთვის მართებული არ იქნებოდა. ყველა ჯარისკაცს რომ ფიქრი დაეწყო ვინღა იომებდა?!  სწორედ ესაა აქ მთავარი, რომ თითოეულ ადამიანს უნდა შეეძლოს განსჯა იმისა თუ რა შედეგს მოიტანს მისი გადაწყვეტილება და კანტის საპირისპიროდ  ჯარისკაცს მოვალეობის შესრულებისასაც მოეთხოვება ფიქრი.

ისევ იმავე სფეროში რომ გავაგრძელო საუბარი, ომში არსებობს მომენტები, როდესაც არ იქნება ის ვინც გასცემს ბრძანებას. სიტუაციის შუაგულში მოხვედრილს კი უნდა შეგეძლოს როგორც წესების მიყოლა, ისე მისი დარღვევა. ვთქვათ ვარ ისეთი რელიგიის წარმომადგენელი, რომელსაც ეკრძალება კაცის მკვლელობა და მაინც წავედი ომში ჯარისკაცად, იმ მიზნით რომ დავეხმარო რაც შეიძლება მეტ დაჭრილს. ამით მე ვარღვევ ყველა იმ წესს, რომლის დაცვაც მომეთხოვება, თუმცა ჩემმა ქმედებამ შეიძლება გადაარჩინოს მრავალი ადამიანი. მორალური ვალდებულებები ხშირად ეწინააღმდეგება შემუშავებულ წესებს და მათზე მორალი იმარჯვებს.

დავფიქრდეთ, დღეს არ იქნებოდა არაფერი თუკი ვიღაც არ გადაწყვეტდა, რომ წესები დაერღვია. ისინი მუდმივად იცვლება და მოდიფიცირდება დროის მსვლელობასთან ერთად, იმ ადამიანების მიერ ვინც არღვევს წესებს. განვიხილოთ შავკანიანი ხალხის მაგალითი. ისინი იყვნენ ე.წ „დაბალი ფენა“, რომელთაც ტრამვაიში დაჯდომის უფლებაც კი არ ჰქონდათ თეთრკანიანებთან ერთად. წესების არ დამორჩილება იწვევს პროგრესს, რომელსაც მოაქვს საზოგადოებრივი კეთილდღეობა, თანასწორობა.

 

 

 

თამარი ხათრიძე

ცხოველების უფლებების დაცვა

14.04.2021

   დროის გასვლასთან ერთდ, თანამედროვე სამყარო უფრო და უფრო უტრირებს თანასოწორობისა და უფლებათა ექვივალენტურობის საკითხს. ასეთ, ერთ-ერთ ძირეულ, იდეათა რიცხვს კი ცხოველთა უფლებების დაცვაც მიეკუთვნება. საინტერესო იქნება ამ პრობლემის შესახებ კონსეკვენციალიზმის ჭრილში გვესაუბრა. აუცილებელია აღვნიშნო, რომ მოცემული ეთიკური თეორია მოიაზრებს რაღაც ქმედების ავკარგიანობის შეფასებას მისი შედეგის მიხედვით და სწორედ ამიტომ, ნებისმიერ საკითხზე მსჯელობისას, ორიენტირად საბოლოო ფაქტები უნდა ავიღოთ, შესაბამისად ამ საკითხზე მსჯელობაც შემდეგი კითვებით უნდა დავიწყოთ: რამდენად დადებითად იმოქმედებს ცხოველთა უფლებების დაცვის საკითხი სოციუმზე და რამდენად იქნება შესაძლებელი ადამიანებისა და ცხოველების თანაბარუფლებიანობის სასწორზე შეყენება.

   თანამედროვე მსოფლიო ძალიან ბევრ ვეგანსა და ვეგეტარიანელს ითვლის, ეს ცხოვრების სტილი მათი თავისუფალი არჩევანის ფარგლებში საკმაოდ მისაღები და გამართლებულია, რადგან ის, რომ ცხოველის ხორცს ან ცხოველურ საკვებს არ მიირთმევენ მათი სუბიექტური არჩევანია. ისინი ცდილობენ თავიანთი წილი შეიტანონ ჩვეულ რუტინაში და თავიანთი ხმა მიაწვდინონ სხვა ადამიანებს. მათი რიცხვი ყოველდღიურად იზრდება და ეს ნამდვილად დიდ ძალისხმევასთან და მოთმინებასთანაა დაკავშირებული. მიუხედავად ამისა, არსებობენ ადამიანები, რომელთა კვების რაციონიც სრულად ეფუძნება ცხოველურ საკვებს და შესაბამისად მათთვის ვეგეტარიანელთა იდეები მკაცრად მიუღებელია. კონსეკვენციალიზმი, როგორც შედეგებზე ორიენტირებული თეორია იტყვის, რომ ცხოველთა უფლებების დაცვა კარგი რამაა გამომდინარე იქიდან, რომ უდანაშაულო ცხოველები უმიზეზოდ აღარ დაიღუპებიან, და სწორედ ამიტომ ეს ყველაფერი ზედმეტად მორალური იქნება, თუმცა არ შეიძლება წესს, რომელიც ადამიანთა მოდგმას ჯერ კიდევ უძელესი ხანიდან მოსდევს, უწოდო ამორალური.

   მნიშვნელოვანია გავიაზროთ ის ფაქტიც, რომ ცხოველთა დაცვის უფლებების შემოღება, მხოლოდ რაღაც დონემდეა შესაძლებელი. მხედველობაში მაქვს ის ფაქტი, რომ ეს კანონი სავალდებულო ყველა ადამიანისთვის ვერ იქნება, გამომდინარე იქიდან, რომ შეუძლებელია ვიღაცას არჩევანის თავისუფლება შეუზღუდო და დაავალდებულო, რომ მხოლოდ მცენარეულით იკვებოს, რადგან კვების ტიპის შერჩევა უშუალოდ ინდივიდზე უნდა იყოს დამოკიდებული.

   საინტერესო იქნებოდა გვეხსენებისა ჯერემი ბენტამი, რომელიც ერთ-ერთ პირველ ცხოველების უფლებადამცველთაგანად გვევლინება. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ცდილობდა მაქსიმალურად ჰუმანურად განესაჯა ცხოველთა უფლებები, იგი მაინც უტრირებდა იმას, რომ ცხოველების საკვებად გამოყენება არ წარმოადგენს ცხოველთა დაცვის კანონის ნაწილს, გამომდინარე იქიდან, რომ ეს ყველაფერი უფრო სუბიექტურობამდე დადის და არავის აქვს უფლება დაგიწესოს რას შეჭამ. აქვე გასათვალისწინებელია ის ფაქტიც, რომ ძალიან ბევრი ადამიანის სიცოცხლისთვის საჭიროა ის ვიტამინები, რომელსაც ცხოველური ორგანიზმი შეიცავს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფაქტზე ძალიან ბევრი კონტრარგუმენტი არსებობს, როგორებიცაა ვიტამინების და სხვა ხელოვნური დანამატების მიღება, ეს ყველაფერი მაინც სუბიექტურ დონემდე გადის, რადგან ყველას არ შეუძლია შეიძინოს მედიკამენტები და სხვა. მხოლოდ იმისათვის, რომ მას კვების თავისუფლება შეუზღუდეს.

   მაშინ, როცა ჩვენ ცხოველების უფლებებზე ვლაპარაკობთ და მაგალითად ვეგანები და ვეგეტარიანელები მოგვყავს, მნიშვნელოვანი იქნებოდა ყურადღება გაგვემახვილებინა იმ ფაქტზეც, რომ მაშინ ფრუტარიანელებსაც უნდა მოეხერხებინათ თავიანთი ხედვების პოპულარიზაცია და ხილისთვის და მცენარეებისათვის გამოეძებნათ უფლებები ან შეეზღუდათ რომელიმე ტიპის საკვების მიღება მხოლოდ იმოტომ, რომ ეს ეწინააღმდეგებოდა ბუნების წესებს, თუმცა მნიშვნელოვანია არ დაგვავიწყდეს, რომ ამ ყველა ფაქტორზე საუბრისას აუცილებლად ყურადღებამისაქცევი არის შედეგი, რომელიც ნებისმიერ შემთხვევაში უარყოფითია.

   საბოლოოდ, კონსეკვენციალიზმის თეორიის მიხედვით, ცხოველების საკვებად გამოყენების ფაქტის აკრძალვა, ნამდვილად მოიტანს მასობრივ აქციებსა და არუელობას, რადგან კვება არის ის საკითხი, რომლის არჩევანის შეზღუდვის უფლებაც არავის აქვს და მისი შედეგი სოციუმისთვის იქნება უარყოფითი.

ნანო კვარაცხელია

უტილიტარიზმი და სასჯელი

14.04.2021

უტილიტარიზმი ესაა ეთიკური თეორია, რომელიც გვეუბნება, რომ ზნეობრივად გამართლებულია ,,ჯამური ბედნიერების“ მომტანი ქმედება. ამ უკანასკნელის მორალური ღირებულება განისაზღვრება შედეგით, ამიტომ ეს ეთიკური თეორია წარმოადგენს კონსეკვენციალიზმის ნაწილს. ისე უნდა მოვიქცეთ, რომ მივიღოთ ბედნიერება. სიკეთის საზომი კი არის ის, მოაქვს თუ არა გარკვეულ მოვლენას/მოქმედებას მაქსიმალური ბედნიერება მაქსიმალურად ბევრი ადამიანისთვის. უტილიტარისტული თეორია დამნაშავეობასა და სასჯელს თავისებურად უყურებს, თუმცა იმისათვის, რომ სწორად გავაანალიზოთ უტილიტარისტთა ხედვები ამ საკითხებთან დაკავშირებით, საჭიროა ვიცოდეთ ის ,,კომპონენტები“, რომლისგანაც შედგება უტილიტარიზმი. პირველი, ესაა ჰედონიზმი, მეორე - აგრეგაცია. სასჯელზე საუბრისას ყველაზე საინტერესო აგრეგაციაა, ვინაიდან, ის გვეხმარება უკეთ გავაანალიზოთ უტილიტარისტთა ნაკლოვანებები სასჯელზე მსჯელობისას. თუ ჰედონიზმი გვეუბნება, რა არის კარგი ინდივიდუალურად ერთი ადამიანისთვის, აგრეგაცია გვიჩვენებს, როგორ ვაქციოთ ეს ,,კარგი“ საერთო შედეგად მაქსიმალურად ბევრი ადამიანისთვის. ანუ, აგრეგაცია ერთგვარი ჯამია, საერთო სურათია. სწორედ ეს ჯამი არის ის, რაც უტილიტარისტულ თეორიაში სასჯელის გაგებას ხდის პრობლემურსა და ბუნდოვანს. მარტივ მათემატიკურ ამოხსნაში რომ გადავიყვანოთ აგრეგაციის, როგორც ჯამის ცნება, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ შესაკრებთა გადანაცვლებით ჯამი არ იცვლება. ახლა წარმოვიდგინოთ ორგვარი მოცემულობა. ორივე მათგანში, პირობითად მოქალაქე A არის ბოროტი, ეგოისტი, მატყუარა და გარკვეული თვისებების გამო ჩადის დანაშაულს. ხოლო მოქალაქე B კეთილი, მეგობრული ადამიანი და შესაბამისადვე იქცევა. პირველ მოცემულობაში A მოქალაქე დააკავეს, ვინაიდან ის თვისებებიდან გამომდინარე დანაშაულს ჩადის, ხოლო B მოქალაქე იღებს თანხას, ერთგვარ საჩუქარს, ეს მას აბედნიერებს. მეორე მოცემულობაში პირიქით ხდება: A მოქალაქე ღებულობს თანხას, ხოლო B დააპატიმრეს. მას არაფერი დაუშავებია, თუმცა მაინც ის დააკავეს. აგრეგაციის თეორიის თანახმად, ორივე მოცემულობა არის ერთნაირად კარგი, რადგან ჯამი იდენტურია. თუ თანხის მიღება ანიჭებს ბედნიერების გარკვეულ ხარისხს ნებისმიერ ადამიანს (პირობითად, +5) , ხოლო დაპატიმრება უბედურს ხდის (-5), ორივე შემთხვევაში ჯამი იქნება 0. სწორედ ეს იგულისხმება, როცა აგრეგაციას უწოდებენ ჯამს. ალბათ, ბევრი იფიქრებს, რომ ამგვარი მსჯელობა არასწორია. განაწილება, ანდაც შესაკრებები მნიშვნელოვანია. ადვილი შესამჩნევია, რომ ამგვარ მსჯელობაში ადამიანი, როგორც ინდივიდი საკუთარი, პიროვნული მახასიათებლებით, სრულად იგნორირებულია. ყურადღება კი გამახვილებულია მხოლოდ შედეგზე, ის კი ჩემ მიერ მოყვანილ მაგალითში, ორივე მოცემულობაში არის 0.

ამასთან, არ შეიძლება უგულებელყოფა იმ ფაქტისა, რომ უტილიტარისტულ თეორიაში აბსოლუტური თეორიებისგან განსხვავებით, სასჯელს არ აქვს შურისმაძიებლური სახე. ანუ დამნაშავე არ ისჯება იმის გამო, რომ წარსულში ჩადენილ დანაშაულზე აწმყოში უნდა აგოს პასუხი. უტილიტარისტები ფიქრობენ, რომ სასჯელი ყოველთვის არის ,,ცუდი“ და არასდროსაა ბედნიერების მომტანი. ერთადერთი მდგომარეობა, რომელშიც შეიძლება მისი გამართლება, ესაა მომავალში ,,ჯამური ბედნიერება“ ბევრი ადამიანისთვის. სასჯელი იმაზე მეტად უნდა იყოს ბედნიერების მომტანი, ვიდრე ტკივილისა. ანუ, პირობითად, 1 ადამიანის მკვლელობა მისაღებია, თუ ეს გადაარჩენს 50 ადამიანს. ასევე, უტილიტარისტები მიიჩნევენ, რომ სასჯელს უნდა ჰქონდეს ერთგვარი მაგალითის ფორმაც. სხვები თუ დაინახავენ როგორ ისჯება კონკრეტული ადამიანი, ეს გარკვეულწილად შეიძლება იყოს გარანტი იმისა, რომ მომავალში რაც შეიძლება ცოტა ადამიანი ჩაიდენს მსგავს დანაშაულს. უტილიტარისტულ თეორიაში მრავალი საინტერესო დეტალია სასჯელთან დაკავშირებით. ის, რომ სასჯელი უნდა იყოს დანაშაულის პროპორციული ან ბავშვები და მენტალური დაავადებების მქონე პირები არ უნდა ექვემდებარებოდნენ სასჯელს, ძალიან ჰუმანური მოსაზრებებია. ყურადღებას გავამახვილებდი იმაზეც, რომ უტილიტარისტების შეხედულება, რომ არ უნდა დასჯილიყვნენ ის ადამიანები, რომლებსაც აქვთ არატრადიციული სექსუალური ურთიერთობები, იმ ეპოქისთვის ძალიან პროგრესულია, ვინაიდან, რიგი სახელმწიფოები სჯიდნენ ადამიანებს ამ მიზეზით. ასევე, უტილიტარიზმის თეორია ამბობს, რომ ადამიანი არ უნდა დაისაჯოს იმ დანაშაულისთვის, რომლის ჩადენის მომენტშიც ეს ქმედება არ მიიჩნეოდა უკანონოდ, დანაშაულად. ჩემ მიერ ზემოთ ჩამოთვლილი მოსაზრებები მართლაც ჰუმანურია, თუმცა მინდა გავამახვილებ ყურადღება იმაზე, რომ უტილიტარისტთა არც ერთი შეხედულება არ არის ნაკარნახევი ,,სამართლიანობის აღდგენით“, არ განიხილავს თითოეულ ადამიანს, როგორც ცალკეულ ინდივიდს და არც მის ბედნიერებას აფასებს. ის, რომ უტილიტარისტულ თეორიაში ჰომოსექსუალი არ უნდა დაისაჯოს იდენტური სქესის მქონე ადამიანთან ურთიერთობის გამო, ახსნილია არა იმით, რომ ყოველ ინდივიდს აქვს უფლება იცხოვროს ისე, როგორც სურს და რომ ვერც ერთი კანონი ვერ ჩაერევა ადამიანის პირად ცხოვრებაში, თუ ის, რა თქმა უნდა, სხვებს არ აყენებს ზიანს, არამედ იმით, რომ ჰომოსექსუალთა არსებობა და მათი ურთიერთობები არ უქმნის საფრთხეს ,,ჯამურ ბედნიერებას“. საზოგადოება არ ზარალდება, არც ბედნიერების დამატებით ხარისხს იღებს და არც აკლდება ის. იგივეს თქმა შეიძლება იმ შეხედულებაზე, რომლის მიხედვითაც დაუშვებელია ბავშვებისა და მენტალური დაავადებების მქონე ადამიანების დასჯა. ეს მოსაზრება ეფუძნება არა იმას, რომ მოცემული ჯგუფები, განსაკუთრებით მენტალური პრობლემების მქონე, წარმოადგენს უმცირესობას და რომ შეუძლებელია მათ მოვთხოვოთ საღად მოქმედების უნარი, იმის გამო, რომ საკუთარ თავზე ვერ არიან პასუხისმგებელნი, არამედ იმიტომ, რომ სწორედ ამ შეზღუდულობის გამო, ამ ჯგუფების დასჯას აზრი არ აქვს. სხვა ბავშვები და მენტალური დაავადებების მქონე პირები ვერ გამოიტანენ დასკვნებს, მაშინ როცა ნახავენ დასასჯელის პოზიციაზე მათ მსგავს პირებს. ისინი ვერ აკონტროლებენ სრულად ქმედებებს. სხვავარად რომ ვთქვათ, 5 წლის ბავშვმა თუ ნახა, როგორ ისჯება 11 წლის ბიჭი ქურდობის გამო, ეს მისთვის არაფერს ნიშნავს, ვინაიდან 5 წლის ბავშვი ვერ არის პასუხისმგებელი საკუთარ ქმედებებზე. შესაბამისად, 5 წლის ბავშვის დასჯა ,,ჯამურ ბედნიერებას“ სამომავლოდ ვერც ვერაფერს შემატებს ან მოაკლებს.უტილიტარიზმი აგრეგაციის ,,წყალობით“ ივიწყებს შესაკრებებს. ის, რაც კონკრეტულ სიტუაციაში ჰუმანურად გვეჩვენება, სხვა მოცემულობაში შესაძლოა არალოგიკური ან არაჰუმანურიც კი იყოს. არაა გამორიცხული, შესაკრებები იმგვარად შეიცვალოს, როგორც ჩემ მიერ ზემოთ მოყვანილ მაგალითში.

მარიამ პაჭკორია

ფსიქოლოგიური ეგოიზმი და უანგარო სიკეთე

14.04.2021

ეთიკური ეგოიზმის ერთ-ერთი ძირითადი არგუმენტი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული სამეცნიერო თეორიაზე, რომელიც ფსიქოლოგიური ეგოიზმის სახელით არის ცნობილი. ფსიქოლოგიური ეგოიზმი საკმაოდ მარტივად ხსნის ყველა ჩვენი ქმედების მოტივს, ის ამბობს რომ ადამიანის ყოველი ქმედება ემსახურება საკუთარ ინტერესს. არის თუ არა ეს საკმარისი ეთიკური ეგოიზმის დასამტკიცებლად სხვა საკითხია, მე მაინტერესებს რამდენად შეესაბამება სიმართლეს ფსიქოლოგიური ეგოიზმის თეორია.

მიუხედავად იმისა რომ თეორიას მარტივი შინაარსი აქვს, აღმოჩნდა რომ, აზრები ყოველთვის ორად იყოფა და არ მგონია რომ ეს მომავალში შეიცვლება. ყოველდღიურ ცხოვრებაში უამრავი მაგალითი გვხვდება, როდესაც ადამიანები საკუთარი ინტერესების დასაცავად მოქმედებენ და ვფიქრობ სწორედ ამიტომ ჰყავს ამ თეორიას ამდენი მხარდამჭერი. ის რომ პიროვნება საკუთარ თავზე ზრუნავს გასაკვირი არ არის, მაგრამ იმის დაჯერება რომ ყველაფერი რასაც ვაკეთებთ, მათ შორის წესით არა ეგოისტური საქციელები, ქველმოქმედება და სიკეთეც საკუთარ ინტერესებს ემსახურება, ერთი შეხედვით არარეალური ჩანს. მაგრამ მოდით უფრო ღრმად გავიაზროთ სხვისთვის მიძღვნილი ქმედებები, ქველმოქმედება საკმაოდ გავრცელებული გზაა იმიჯის შესაქმნელად, პოპულარობის და მადლიერების მოსაპოვებლად, ბევრ ბიზნესმენს, პოლიტიკოსს და საზოგადოების სხვადასხვა წევრს სურს სიკეთის კეთებით დაამახსოვროს ხალხს თავი და ეს ქველმოქმედება სწორედ მათ ინტერესებს ემსახურება. შეიძლება იგივე ითქვას მოხალისეობრივ საქმიანობაზეც, უმეტესად მთავარი მიზანი საკუთარი რეზიუმეს მრავალფეროვნებაა, ან იმის დამტკიცება რომ საზოგადოებისთვის სარგებლის მოტანა შეგიძლია. თეორიის მხარდამჭერებს სწამთ რომ ის სიკეთეც კი, რომელის შესახებაც შეიძლება მხოლოდ შენ იცოდე, არ გამოდის უანგარო, რადგან სიკეთის კეთებას ყოველთვის ახლავს თვითკმაყოფილების შეგრძნება რომელიც თავს კარგად გაგრძნობინებს და შეიძლება იმაზე მეტადაც გაგიხარდეს, ვიდრე იმას, ვისაც გაუკეთე ეს სიკეთე. სწორედ ასე ხსნიან ყველა ქმედებას, რომელიც ერთი შეხედვით საკუთარ ინტერესებს არ ემსახურება. არ აქვს მნიშვნელობა რას გააკეთებ, მაშინაც კი თუ თავს გაწირავ, ან შენს სიცოცხლეს საფრთხეში ჩაიგდებ უცხო ადამიანის გადასარჩენად, ვერ ჩაიდენ უნგარო სიკეთეს, რადგან ის არ არსებობს, ყველა შენი საქციელის მოტივი შენივე კეთილდღეობაა.

თეორიის მოწინააღმდეგეები ასახელებენ იმ მრავალ მავნე ჩვევას, რომლებიც ადამიანებს ახასიათებთ და რომლებსაც არანაირი კეთილდღეობა არ მოაქვთ მათთვის, მაგალითად სიგარეტი, ნარკოტიკები... მაგრამ რაც მთავარია ისინი უარყოფენ ჩემი აზრით ყველაზე მნიშვნელოვან რწმენას, რასაც ფსიქოლოგიური ეგოიზმის თეორია ეფუძნება, ისინი ამბობენ რომ არსებობს უანგარო სიკეთე, რადგან ის კმაყოფილების შეგრძნება, რომელიც შენს ქმედებას მოყვება არ იყო შენი ქმედების მთავარი მოტივი, ის არის შედეგი, რომელიც მას შემდეგ ხდება რაც შენ სიკეთეს სხვისთვის ჩაიდენ, ამიტომ ის ადამიანი რომელიც სხვის გადასარჩენად საკუთარ თავს საფრთხეში ჩაიგდებს, სხვისი სიცოცხლის დასაცავად მოქმედებს და არა საკუთარი კმაყოფილებისთვის. ფილოსოფოსი ჯოელ ფეინბერგი ექსპერიმენტის სახით ადამიანის მთავარ მოტივად ბედნიერების ძიებას აქცევს, ეს ადამიანი ვერ იპოვის იმ ბედნიერების და კმაყოფილების შეგრძნებას, რაც სხვა მოტივის შემთხვევაში შეიძლებოდა მარტივად ეპოვნა, ეს ექსპერიმენტი უარყოფს ამ თეორიის ჭეშმარიტებას.

ფსიქოლოგიური ეგოიზმის მართებულობა სადაო საკითხია, ისევე როგორც უანგარო სიკეთის არსებობა თუ არ არსებობა. როგორც უკვე ვთქვი არ მგონია ამ მიმართულებით რამე შეიცვალოს, შესაბამისად ეს არგუმენტი ეთიკური ეგოიზმის დასაცავად არ გამოდგება

 

ნათია მეტონიძე

Would You Take The Red Pill?

14.04.2021

ფილოსოფოსები უძველესი დროიდან ცდილობენ ახსნან თუ რა არის ჩვენი ცხოვრების მიზანი. ამ საკითხზე უამრავი განსხვავებული მოსაზრება არსებობს, შესაძლოა იმდენიც კი, რამდენი ადამიანიცაა სამყაროში. ერთ-ერთი მათგანია ჰედონიზმი, რომლის მიხედვითაც ცხოვრების მიზანს უდიდესი სიამოვნების და სიტკბოების მოპოვება წარმოადგენს. ჰედონისტური ეთიკის სულისჩამდგმელი არისტიპუსი თვლიდა, რომ ბედნიერებისკენ გზა სიამოვნების გაზრდასა და ტკივილისგან თავის არიდებაში მდგომარეობს. ჰედონიზმს მრავალი ფილოსოფოსი და მოაზროვნე ეწინააღმდეგება, ვინაიდან, არის შემთხვევები, როდესაც ადამიანს სიამოვნების მიღებისთვის ამორალური საქციელის ჩადენა უწევს, ამისთვის კი ყველა მზად არ არის, მით უმეტეს ის პიროვნებები, რომელთათვისაც მორალი სიამოვნებაზე მაღლა დგას.

ჰედონიზმის ვალიდურობის პრობლემას ვაწყდებით რობერტ ნოზიკის აზრით ექსპერიმენტშიც, რომელსაც გამოცდილების მანქანა (Experience Machine) ეწოდება. აზრითი ექსპერიმენტი გვთავაზობს წარმოვიდგინოთ ისეთი დანადგარი, რომლის საშუალებითაც შეგვეძლება გადავინაცვლოთ სიმულაციურ რეალობაში, სადაც უარყოფით ემოციებს არ განვიცდით და მხოლოდ პოზიტიურ გამოცდილებებს ვიღებთ. ამ სიმულაციურ რეალობაში დადებით ემოციებს ვაგროვებთ და მაქსიმალურ სიამოვნებას განვიცდით. რაკი ჰედონიზმის მიხედვით ცხოვრების მიზანი უდიდესი სიამოვნების მიღებაა, მსგავსი სიმულაციური რეალობა ყველასთვის სასურველი უნდა იყოს, თუმცა ნოზიკის აზრით, არსებობს მიზეზები იმისა, თუ რატომ არ აირჩევს ყველა ადამიანი ამ სიმულაციურ რეალობას. ამით, ის ცდილობს დაამტკიცოს, თუ რატომ ცდებიან ჰედონისტები, როცა ცხოვრების მიზნად მხოლოდ მაქსიმალური სიამოვნების მიღებას განიხილავენ.

ნოზიკი ასახელებს რამდენიმე მიზეზს იმისა, თუ რატომ შეიძლება ადამიანმა უარი თქვას სიმულაციურ რეალობაში გადასვლაზე.

პირველ რიგში, ის ამბობს, რომ ადამიანებს სურთ რომ რეალურად იმოქმედონ და არა მხოლოდ კონკრეტული ქმედების გამოცდილება მიიღონ. ასევე, აღნიშნავს, რომ გამოცდილების მანქანაზე შეერთებისას ჩვენი შესაძლებლობები იზღუდება, რადგან უბრალო ადამიანის მიერ შექმნილ სამყაროში გადავინაცვლებთ, რომელსაც არ აქვს უფრო ღრმა აზრი. ბევრ ადამიანს კი სურს, რომ სამყაროში ნამდვილად არსებობდეს რაღაც ფარული მნიშვნელობა და აზრი, ისეთი რამ, რაც თავად ადამიანზე მეტია, ხოლო ეს ყველაფერი ჩვენს მიერ შექმნილ სიმულაციურ გარემოში არ იარსებებს. ცნობილი ფილმი „მატრიცის“ პერსონაჟი ნეოც მსგავსი მიზეზის გამო ამბობს უარს მატრიცაში დარჩენაზე და მოჩვენებით სამყაროში ცხოვრებას სიმართლის გაგებას არჩევს. თუმცა, ნეო გამონაკლისია იმ მრავალ ადამიანს შორის, რომელიც მის ადგილას წითელი აბის ნაცვლად ლურჯ აბს აირჩევდა.

ვფიქრობ, ნოზიკის მიერ დასახელებულ მიზეზებს მეტი სიზუსტე და მტკიცება სჭირდებათ და ისინი არც ისე ძლიერი არგუმენტებია. მაგალითისთვის, სიმულაციურ რეალობაში გადასული ადამიანი ერთმანეთისგან ვერ გაარჩევს რეალურ ქმედებას და ქმედების გამოცდილებას. მას მართალია არ ეცოდინება მის სამყაროში არსებობს თუ არა რაღაც მალული აზრი, მაგრამ, ეს ხომ არც ჩვენ ვიცით დანამდვილებით და არც იმის გარანტია გვაქვს, რომ ახლაც მსგავსი ექსპერიმენტის ნაწილი არ ვართ და რომ ჩვენი სხეულები სადღაც, სხვა სამყაროში, გამოცდილების მანქანასთან არ არიან დაკავშირებულნი.

ვფიქრობ, ნოზიკი აპელირებს აზრითი ექსპერიმენტის მიერ დასმული პირობებით, რომლის მიხედვითაც ადამიანს თავად უწევს მკაცრი გადაწყვეტილების მიღება - აირჩიოს რეალური სამყარო, თუ მიატოვოს ყველაფერი, რაც მისთვის ნაცნობი და საყვარელია და სამუდამოდ უარი თქვას თავის ძველ ცხოვრებაზე. რა თქმა უნდა, ამ არჩევანის გაკეთება რთულია, თუმცა, არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ადამიანებს რეალური ქმედება ურჩევნიათ მხოლოდ გამოცდილების მიღებას, არამედ, იმიტომ, რომ ჰედონისტური სამყაროს ასარჩევად მათ თავიანთი ცხოვრების უცაბედად, მტკივნეულად დატოვება უწევთ, შესაბამისად აქ უბრალო ადამიანური სენტიმენტები დიდ როლს თამაშობს.

ნოზიკის აზრითი ექსპერიმენტის გამოცდილების მანქანა რომ სხვა რამით, თუნდაც, აბებით ჩავანაცვლოთ, რომელიც ჩვენივე სამყაროში უარყოფით გამოცდილებებს თავიდან აგვარიდებს და მხოლოდ მაქსიმალურ სიამოვნებას მოგვანიჭებს, ვფიქრობ, ამას ადამიანების უმეტესობა დაუფიქრებლად დათანხმდებოდა.

„მატრიციდან“ ჩემთვის ჰედონიზმთან ასოცირდება პერსონაჟი, რომელიც ერთი შეხედვით ფილმის ანტაგონისტია, თუმცა ვფიქრობ, რომ ის სწორედ ისეთი ადამიანის მაგალითია, რომელიც ნოზიკის ექსპერიმენტშიც კი გამოცდილების მანქანაში შეერთებას აირჩევდა. საიფერმა, რომელმაც თავის დროზე მატრიცას თავი დააღწია და წლების განმავლობაში მკაცრი რეალობა აღიქვა, გადაწყვიტა, რომ ასეთ ტანჯვით სავსე ცხოვრებას მატრიცაში დაბრუნება და „ყალბი“ ბედნიერებით ცხოვრება ერჩია - “I know this steak doesn't exist. I know that when I put it in my mouth, the Matrix is telling my brain that it is juicy and delicious. After nine years, you know what I realize? Ignorance is bliss.”

იმის მიუხედავად, რომ ნოზიკის ეს ექსპერიმენტი ჩემს თვალში ჰედონიზმს ვერ ამარცხებს, ის მაინც გვაფიქრებს იმაზე თუ რა შინაგანი ღირებულება აქვს რეალურ ცხოვრებას თითოეული ჩვენგანისთვის, თუკი მას სიამოვნებისგან დავცლით და ღირს თუ არა ტანჯვის ატანა მხოლოდ იმიტომ, რომ ჩვენს მიერ მიღებული გამოცდილებები “რეალური” იყოს. 

ელიზაბედ ზასლავსკაია

რატომ არის ეთიკური ეგოიზმი წარმატების მიღწევისთვის საჭირო ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი, და როგორ უპირისპირდება ის ალტრუიზმს, რომელიც პირიქით ხელს გვიშლის.

14.04.2021

ჩემი აზრით, ეთიკური ეგოიზმი არის ერთ-ერთი  ყველაზე მოსახერხებელი “მოქმედების გეგმა ” ნებისმიერი ადამიანისთვის.  მნიშვნელოვანია, ეთიკური ეგოიზმის ფსიქოლოგიური ეგოიზმისგან განსხვავება. ფსიქოლოგიური ეგოიზმი არის თეორია იმის შესახებ თუ როგორ ვმოქმედებთ, ხოლო ეთიკური ეგოიზმი არის თეორია იმის შესახებ თუ როგორ ვიმოქმედოთ.

ნებისმიერი ადამიანისთვის მნიშვნელოვანია წარმატება, წარმატება ბევრი სხვადასხვა კუთხით. შესაძლოა, ვინმეს არ აინტერესებდეს კარიერული ზრდა და სურდეს პიროვნული (ადამიანური) წარმატების მიღწევა.  ჩემი აზრით, ნებისმიერი ტიპის წარმატების მისაღწევად, ერთ-ერთი მთავარი ელემენტია ეთიკური ეგოიზმი, ხოლო ალტრუიზმი, პირიქით, უკან გვხევს და უფრო რთულს ხდის წარმატების მიღწევის პროცესს, ხანდახან კი სრულიად შეუძლებელს. ამ შემთხვევაში მინდა ვისაუბრო წარმატებაზე 3 სხვადასხვა ასპექტში, რომელიც უმეტესობისთვის არის მეტად სასურველი XXI საუკუნეში - კარიერული, ფინანსური და პრიროვნული და როგორ მიემართება ამ სამს ეთიკურად ეგოისტური ქმედებები.

კარიერული წარმატების მისაღწევად ადამიანი გადის ბევრ რთულ ეტაპს - იღებს განათლებას, გადის გასაუბრებას, იცვლის სამუშაო ადგილებს,  იბრძვის დაწინაურებისთვის, რომ საბოლოოდ კარიერულ კიბეზე მიაღწიოს სასურველ საფეხურს. ამავდროულად, ყველა საფეხურზე ის იღებს გადაწყვეტილებებს და მოქმედებს ამ გადაწყვეტილებების შესაბამისად.  იმის მიხედვით თუ როგორი იქნება ეს გადაწყვეტილება, განისაზღვრება გადადგამს თუ არა ადამიანი ნაბიჯს წინ, დარჩება იმავე ადგილზე თუ საერთოდ უკან დაიხევს. ეთიკური ეგოიზმის შემთხვევაში, ადამიანი მოქმედებს 100% საკუთარი, პირადი ინტერესებიდან გამომდინარე, ხოლო სხვების ინტერესებს აყენებს უკანა ფლანგზე. შესაბამისად, მიღებული გადაწყვეტილებაც მას წინ წასწევს, ხოლო თუ ის იქცევა ალტრუისტულად, იგი ხარჯავს დროსა და ენერგიას სხვებზე, შესაბამისად, ეს პროცესი ჭიანურდება. ხშირად, ბედის ირონიიდან გამომდინარე, შესაძლოა იმან, ვისზეც პირველმა პიროვნებამ დახარჯა თავისი დრო, მიიღოს ეს ეთიკურ ეგოისტური გადაწყვეტილება და წავიდეს წინ ხოლო ის პიროვნება ჩამოიტოვოს უკან. მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ ეთიკური ეგოიზმი არ ნიშნნავს იყო ცუდი ან ბოროტი ადამიანი,  უბრალოდ, გულისხმობს საკუთარი თავის პირველ პრიორიტეტად გამოცხადებას. იმისათვის, რომ უფრო გასაგები იყოს რაზე ვსაუბრობ მარტივი მაგალითია სამუშაო სივრცეში უნიკალური უნარის სხვებისთვის არ გაზიარება იმისათვის, რომ დარჩე შეუცვლელ თანამშრომლად, ან რაიმე ინფორმაციის საკუთარი თავისთვის დატოვება, რაც საბოლოოდ წაგადგება შენ. ამით სხვას არაფერს აკლებ, ხოლო საკუთარ თავს პოზიციონირებ უნიკალურად.

მეორე ასპექტი არის ფინანსური წარმატება, რომლის მიღწევაც ასევე რთულია და დიდად არის დამოკიდებული ქვეყანაში არსებულ ფინანსურ მდგომარეობაზე, თუმცა ბევრი სხვადასხვა “სწორი” გადაწყვეტილების მიღებით, ზუსტად ამ მდგომარეობის გათვალისწინებით, შესაძლოა ბევრად უფრო დიდ წარმატებას მივაღწიოთ ამ კუთხით, ვიდრე ველოდით. ფინანსურ საკითხებში, ჩემი აზრით, ალტრუიზმი ზოგადად თითქმის მიუღებელია. მაგალითად, ვალების გაცემით, სხვების უბრალოდ დახმარებით და საკუთრი ქონების გახარჯვით და არა ინვესტირებით წარმატებას ნამდვილად ვერ მივაღწევთ. გადაწყვეტილებები უნდა მივიღოთ კერძო, მატერიალური ინტერესიდან გამომდინარე, რომელიც სასიკეთოა ჩვენთვის. კიდევ ერთხელ განვმეორდები, რომ ეთიკურად ეგოისტური ქმედებები არ ნიშნავს სხვისთვის საზიანო ქმედებას. შესაბამისად, ამ შემთხვევაში მსგავსი ნაბიჯები საუკეთესო ვარიანტია. განვიხილოთ ყველასთვის ნაცნობი და მარტივი მაგალითი: ტაქსები და მიწოდების სერვისი - ის ფაქტი რომ ტაქსის მძღოლები ხშირად არ ისვამენ მგზავრებს მოკლე მარშრუტებზე, ან ცუდ ამინდსა და საცობში მგზავრობის ტარიფები აწეულია, შესაძლოა მომხმარებლისთვის იყოს არაკომფორტული, თუმცა ამ შემთხვევაში, ვინაიდან სერვისზეა საუბარი, მიმწოდებელს აქვს სრული უფლება იყოს ეთიკურად ეგოისტური და მოითხოვოს უფრო მაღლაი ანაზღაურება. ცუდ ამინდში შესაძლოა დაზიანდეს სატრანსპორტო საშუალება, ხოლო მოკლე მანძილზე  შეიძლება მეტი ღირებულების საწვავი დაიხარჯოს, ვიდრე მძროლის გასამრჯელოა.

და ბოლოს განვხილოთ პიროვნული წარმატება, წინსვლა და განვითარება, რისთვისაც ეთიკურად ეგოისტური გადაწყვეტილებები, ალბათ, ყველაზე მეტად არის გამოსადეგი. შესაძლოა ეს გასაკვირი იყოს, რადგან როდესაც ვსაუბრობთ ადამიანობაზე, ურთიერთობებზე და პიროვნებაზე, ეგოიზმი გაგვყავს იმ ცუდ თვისებებში, რომლებიც არ უნდა ახასიათებდეს ადამიანს, ხოლო ალტრუიზმი კი პირიქით. მარტივად რომ ვთქვათ: “თუ სხვებზე ფიქრობ, ესეიგი კარგი ადამიანი ხარ”. ჩემი აზრით, ეს არასწორია. როდესაც ადამიანი იღებს ეთიკურად ეგოისტურ გადაწყვეტილებებს და მოქმედებს ის,ე როგორც სასიკეთოა მისთვის, იგი აყალიბებს თავის პიროვნებას. მსგავსი ქმედებები ეხმარება თვითგანვითარებას, თვითკმაყოფილების გრძნობის გაჩენას ადამიანში, თვითშეფასების ამაღლებას და როდესაც ადამიანი მიაღწევს ყოველივე ამას, მაშინ ის იწყებს ურთიერთობებს სურვილიდან გამომდინარე და არა საჭიროებიდან, ამის შემდგომ უკვე იწყებს ალტურისტულ ქმედებებს  და სხვაზე ფიქრს. მას მერე რაც პიროვნებამ საკუთარი თავი ჩამოაყალიბა, გადადგა ნაბიჯები საკუთარი თავისთვის და დაიკავა თავისი ადგილი სოციუმში, ის  ხდება სოციუმის ბევრად უფრო წარმატებული წევრი, ვიდრე ის ვინც  არ იღებდა ეთიკურად ეგოისტურ გადაწყვეტილებებს.

მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს ,რომ ეთიკური ეგოიზმი და ალტრუიზმი ერთმანეთის გამომრიცხავი თეორიები არ არის და არ იგულისხმება, რომ თუ ადამიანი მოქმედებს ერთის მიხედვით, ის ვერ იმოქმედებს მეორეს მიხედვითაც. ვფიქრობ, როდესაც საქმე ეხება ადამიანს რომელიც ცხოვრობს თანამედროვე სამყაროში და საზოგადოებაში, ეგოიზმი არის უფრო მნიშვნელოვანი და აუცილებელი იმასთვის, რომ მან მიიღოს ის რაც სურს და მიაღწიოს წარმატებას.

მარიამ კალანდია

საზოგადოებრივი კანონი კონსეკვენციალიზმის პირობებში

14.04.2021

კონსეკვენციალიზმი არის მორალის თეორია, რომლის მთავარი პრინციპი მდგომარეობს იმაში, რომ ნებისმიერი პირობისას პირმა უნდა აირჩიოს ის ვითარება, რომელიც საზოგადოებისთვის ყველაზე ხელსაყრელი იქნება. ასეთი ფილოსოფია გულისხმობს, რომ ადამიანების მიზანია საყოველთაო კეთილდღეობა და ნებისმიერი გადაწყვეტილების მიღებისას მათ ამ იდეით უნდა იხელმძღვანელოს. კონსეკვენციალიზმს რამდენიმე განხრა გააჩნია, რომელიც სხვადასხვანაირად განსაზღვრავს, როგორც კეთილდღეობის მნიშვნელობას, აგრეთვე მათ, ვისი კეთილდღეობაც არის გასათვალისწინებელი ყველაზე მეტად. მაგალითად, არსებობს ე.წ „ეგოისტური“ მორალური თეორია, რომლის მიხედვითაც, პირი საკუთარ კეთილდღეობაზე უნდა ამახვილებდეს ყურადღებას, თუმცა ამის თაობაზე აზრები იყოფა, ეკუთვნის თუ არა იგი კონსეკვენციალიზმს.

კონსეკვენციალიზმი გულისხმობს, რომ არსებობს ფიქრის კონკრეტული ლოგიკა, რომლის მიხედვითაც ადამიანებმა უნდა იმოქმედონ, რათა ბედნიერებას მიაღწიონ. ბედნიერების საზომი ადამიანების კეთილდღეობაა. მაგალითად, თუ ადამიანმა უნდა აირჩიოს ხალხის ორ ჯგუფს შორის, რომელს მისცემდა ფულის დიდ თანხას, კონსეკვენციალიზმის მიხედვით, ის აირჩევს ჯგუფს, რომელშიც მეტი ხალხია. ამ შემთხვევაში უფრო მეტი ხალხი იხეირებს.

მიუხედავად იმისა, რომ კონსეკვენციალიზმი აღიარებს, რომ ხალხის კეთილდღეობა უპირატესია, მის წესს რომ მივყვეთ, ადამიანებისთვის სანდო გარემო ვერ შეიქმნება. მხოლოდ ამ წესის დაშვებით საზოგადოებას ვერ ექნება იმის გარანტია, რომ ადამიანი მისი ინტერესებისთვის ყველაზე ხელსაყრელ გადაწყვეტილებას მიიღებს. ეს ფილოსოფია გულისხმობს, რომ ნებისმიერ სიტუაციაში მისი აღიარებული სწორი არჩევანი უნდა გავაკეთოთ. ყურადღებამისაქცევია, რომ ეს არჩევანი შესაძლოა კანონსაც კი ეწინააღმდეგებოდეს. კონსეკვენციალიზმი ამბობს, რომ რაიმე კონკრეტული ვითარებისას შესაძლოა, ადამიანმა ისეთი ქმედება ჩაიდინოს, რომელიც კანონს, დადებულ პირობას ან საზოგადოების სხვა ტიპის შეთანხმებას ეწინააღმდეგება, თუ ეს საზოგადოების სასიკეთოდაა მიმართული. შესაბამისად, საზოგადოებისთვის კანონი აღარაა უზენაესი და ის ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებზე უნდა იყოს დამოკიდებული. სწორედ ეს გამოიწვევს იმ არასანდო გარემოს.

საქმე ისაა, რომ სოციუმს უნდა გააჩნდეს რაიმე შეთანხმება, რომელიც რაღაც ტიპის ღირებულებებზეა დაფუძნებული. მართალია, კანონი ვერ გაითვალისწინებს ყველა ცხოვრებისეულ სიტუაციას, თუმცა ვერც კონსეკვენციალიზმის მოწოდება ვერ დააკმაყოფილებს მთელ საზოგადოებას, ვინაიდან ყველას ზოგადი კეთილდღეობის თავისი ხედვა გააჩნია.

იმისათვის, რომ კონსეკვენციალიზმის იდეამ იმუშავოს ყოველდღიურ ცხოვრებაში, ის აგრეთვე საზოგადოების შეთანხმებაზე უნდა იყოს დაფუძნებული. ეს შეთანხმება უნდა იგებოდეს იმ ღირებულებებისა და გადაწყვეტილებების საფუძველზე, რაც ხალხს გააჩნია ზოგად კეთილდღეობასთან დაკავშირებით. ამის მაგალითად, შეგვიძლია ავიღოთ ის, რომ თანამედროვე ტექნოლოგიების (თვითმართვადი მანქანების, დრონების) შემუშავებისას, მათ უნდა გააჩნდეთ მორალური კოდი, რომლის მეშვეობითაც ავარიულ სიტუაციებში იმოქმედებენ. მასაჩუსეთსის უნივერსიტეტმა შეიმუშავა ტესტი, რომელშიც ადამიანი სხვადასხვა ავარიულ სიტუაციას ეცნობოდა და ირჩევდა იმას, თუ როგორ უნდა ემოქმედა მანქანას ამ თუ იმ ვითარებაში. ტესტმა საკმაოდ საინტერესო შედეგი აჩვენა. სხვადასხვა ქვეყანა განსხვავებულ ფაქტორებს ანიჭებდა უპირატესობას. ეს ნიშნავს, რომ მორალური კოდი შეიძლება განსხვავებული იყოს გეოგრაფიული ადგილმდებარეობის, სოციალური ფენის ან რაიმე სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით. სინამდვილეში კი, ნებისმიერი ეროვნებისა თუ სოციალური ფენის ადამიანს ერთნაირი უფლებები და თავისუფლებები უნდა ჰქონდეს, რასაც მხოლოდ კანონი უზრუნველყოფს.

შესაბამისად, ადამიანების კეთილდღეობის მაქსიმალური დაცვა შესაძლებელია მათი ხედვისა და კანონის მაქსიმალური დაახლოების გზით.

მარიამ კალანდია

ნინო კოპტონაშვილი

If we can create greater happiness for a greater number, should we?

13.04.2021

„რაც შეიძლება მეტი ადამიანის სწრაფვა რაც შეიძლება მეტი ბედნიერებისკენ“ - თუმცა კი რა არის ეს ბედნიერება და როგორ შეგვიძლია ის გავზომოთ? ერთი თეორიის მიხედვით, ბედნიერება კავშირშია სიამოვნების მიღებასა და ტკივილის მაქსიმალურად შემცირებასთან. ამ შემთხვევის განსახილველად საჭიროა სიამოვნებას შეფასება და გაზომვაც. სიამოვნება წარმოადგენს კოგნიტური აზროვნების შედეგად მიღებულ ემოციებსა და განცდებს. ის შესაძლოა მხოლოდ ჩვენი ქვეცნობიერისგან იყოს გამოწვეული, რაც ზრდის მისი არარეალურობისა და ილუზორულობის ალბათობას. ამ ბედნიერებით ადამიანები ილუზიაში გადადიან და კარგავენ ყოფითობისა თუ სინამდვილის განცდას, რასაც მივყავართ იქამდე, რომ საზოგადოებისთვის სასიკეთო შედეგებს ვეღარ ვხედავთ და ამის საპირისპიროდ მხოლოდ ზიანსღა ვიღებთ. თუ სიამოვნებას თუნდაც პატარა კავშირი მაინც აქვს ადამიანის არაცნობიერთან, გამოდის, რომ ის ყველა ადამიანისთვის განსხვავებულია და სუბიექტურად აღიქმება. ამ ჯაჭვს უკან თუ გავყვებით, მივდივართ იმ დასკვნამდე, რომ ბედნიერების აღქმა ძალზედ სუბიექტურია და სათანადოდ ვერ შევძლებთ მის შეფასებას ან გაზომვას. ბედნიერების შესახებ არსებული მეორე თეორიის მიხედვით, ბედნიერება ჩვენი სურვილების დაკმაყოფილებას წარმოადგენს და უკავშირდება სხვადასხვა ცხოვრებისეულ ასპექტს. იმის მიუხედავად, რომ ზოგჯერ ეს სურვილები შეგვიძლია საზოგადოდ კარგად მივიჩნიოთ, მაინც რჩება იმის ადგილი, რომ ეს შემთვევაც ითვალისწინებს ადამიანის პირად გრძნობებს, ემოციებსა და სუბიექტურ დამოკიდებულებებს. მართალია, უმეტესად ადამიანებს აქვთ საერთო მისწრაფებები, თუმცა ეს არ გამორიცხავს იმას, რომ არსებობს ბევრი ინდივიდუალური სურვილიც და მათი ხარისხების ერთმანეთთან შედარება არ შეგვიძლია. მესამე თეორიის მიხედვით, არსებობს ბედნიერების ობიექტური აღქმა და ყველა ადამიანი უნდა მიისწრაფოდეს იმისკენ, რომ მიიღოს კარგი განათლება, დასაქმდეს, შექმნას ოჯახი და სხვ, თუმცა ეს თეორია არ ითვალისწინებს ადამიანურ ბუნებას და პიროვნების შინაგან მიდრეკილებებსა თუ მისწრაფებებს.

ბედნიერებას ადამიანები ვუყურებთ დადებითი მხრიდან და მისკენ ვისწრაფვით სწორედ იმ პოზიტიური შედეგების გამო, რომლებსაც მისგან მოველით. თუმცა არ არის აუცილებელი ბედნიერებას ყოველთვის დადებითი შედეგები მოჰყვებოდეს. თუ დავუშვებთ ვარაუდს, რომ შეგვიძლია შევქმნათ საზოგადოების უმეტესობისთვის სასურველი ბედნიერება, მართლა მიზანშეწოლილი იქნება თუ არა ამის გაკეთება? ინგლისელი ფილოსოფოსი ოლდოს ჰაქსლი მიიჩნევდა, რომ უმრავლესობის ბედნიერება მიიღწევა ადამიანთა მანიპულაციის და გონების კონტროლით. მისი აზრით, ბედნიერი მოქალაქეები წარმოადგენენ ახლომხედველ მონებს, რომლებსაც არ შეუძლიათ მთლიანი რეალობის აღქმა და ვერ აცნობიერებენ საკუთარ მდგომარეობას. ასეთ სიტუაციებში, როცა ადამიანები კარგავენ რეალობის სიღრმისეულად აღქმის უნარს, ხდებიან შედარებით არაკრეატიულები და განიცდიან კრეატიული და ანალიტიკური აზროვნების უნარის ნაკლებობას. კლებულობს უპასუხისმგებლობის ხარისხიც, ხოლო ეს ყველაფერი, თავის მხრივ, ვერ ჩაითვლება დადებით შედეგად. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ თუ ჩავთვლით, რომ ის, რაც უმრავლებოსითვის ბედნიერების მომტანია, დადებითი ხასიათის მატარებელია და ამართლებს ქმედებას, მაშინაც კი ვერ ავუვლით გვერდს იმ ფაქტს, რომ ეს დებულება ამართლებს დიქტატურას, მონობასა და სხვა ადამიანებით მანიპულაციას. ამ უკანასკნელი დასკვნით ჩანს, რომ ბედნიერება უპირისპირდება თავისუფლებას და ირღვევა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ადამიანური ღირებულება და ბედნიერების მაქსიმალიზაცია აუცილებლად ნეგატიურად შეეხება სხვა ღირებულებებსა და ფასეულობებს. უტილიტარიზმის იმ პრინციპს, რომ უნდა ვისწრაფვოდეთ საზოგადოების უმრავლესობის ბედნიერებისკენ აქვს პრაგრატული და მორალური გარღვევები, რომლებსაც მსჯელობის დროს ბევრ პრობლემამდე მივყავართ. 

ლიზი ნოზაძე

უტილიტარული შეხედულებები ცხოველთა კეთილდღეობასთან დაკავშირებით

13.04.2021

 ,,კონსეკვენციალიზმი” და ,,უტილიტარიზმი” ერთმანეთთან გაიგივებული ცნებებია, თუმცა ეს ორი ტერმინი ნაწილობრივ განსხვავდება.
უფრო კონკრეტულად რომ ვთქვათ, ,,უტილიტარიზმი” რამდენიმე შეხედულებით ემიჯნება ,,კონსეკვენციონალიზმს”, რომელთაგანაც ყველაზე მნიშვნელოვანი ე.წ ,,საყოველთაო კეთილდღეობაა” (რაშიც მოიაზრება როგორც ადამიანთა, ისე ცხოველთა კეთილდღეობა).
    უტილიტარიზმი, როგორც ეთიკური თეორია, კარგსა და ცუდს განასხვავებს იმის მიხედვით, თუ რამდენად სიკეთისა და ბოროტების მომტანია პიროვნების ესა თუ ის ქმედება. მაშასადამე, ეს კონცეფცია შედეგზე ორიენტირებულია და ადამიანის მორალს სარგებლობის პრინციპით განსაზღვრავს. ერთი შეხედვით, ფილოსოფიურ-ეთიკური მოძღვრება, მართლაც რომ იდეალისტურია, თუმცა მსგავსად ბევრი თეორიისა, მასაც გააჩნია სუსტი მხარეები. ზოგადი მოცემულობებით რომ ვისაუბროთ, შეუძლებელია იმის მტკიცებას მივყვეთ, რომ ყველა ჩვენი ქმედების შედეგი პროგნოზირებადია, ანდაც ვისაუბროთ ინდივიდიალური უფლებების შელახვაზე და სხვ., მაგრამ ჩემი თემა არ შეეხება ამ საკითხებს, არამედ ამ მოძღვრების ერთგვარ წინააღმდეგობას საკუთარ პრინციპებთან, უფრო კონკრეტულად, ცხოველთა კეთილდღეობის საკითხს.
  ერთი შეხედვით, უტილიტარული მოძღვრება ამბობს,  რომ ცხოველთა კეთილდღეობა იმდენადვე მნიშვნელოვანია, რამდენადაც ადამიანთა საყოველთაო კეთილდღეობა, მაგრამ, ვფიქრობ, არ ითვალისწინებს ადამიანთა ,,ზემდგომ” სტატუსს, რომელიც ბევრ სიტუაციაში უყურადღებოდ ტოვებს ამ მოჩვენებით თანასწორობას. უტილიტარიზმის მიმდევარი გააკრიტიკებს ხორცის ჭამას ერთ შემთხვევაში და გაამართლებს - მეორეში, რაც, ცხადია, შედეგების მიხედვით გადაფასდება. რასაკვირველია, შედეგების შეფასება ადამიანის მხრიდან მოხდება, რაც კიდევ ერთხელ გვიჩვენებს, თუ რამდენად აბსურდია იმის მტკიცება, რომ ადამიანთა და ცხოველთა კეთილდღეობა თანაბრად გათვალისწინებულია.
  ამ საკითხთან დაკავშირებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პიტერ სინგერის მოსაზრება, რომელსაც ნეგატიური უტილიტარული შეხედულებები გააჩნია. ის ამბობს, რომ აუცილებელია, სამყაროში ტანჯვის საერთო რაოდენობა დასული იყოს მინიმუმამდე, ეს შეხედულება ეხმიანება ბუდას მოსაზრებას სამყაროში არსებული ბედნიერების შესახებ, რაც მხოლოდ და მხოლოდ ტანჯვის მინიმალიზებით იქნება შესაძლებელი. წეღან აღვნიშნე, რომ უტილიტარული შეხედულების მიხედვით, ხორცის ჭამა ზოგიერთ შემთხვევაში გამართლებულია, რასაც პიტერ სინგერი რადიკალურად ეწინააღმდეგება. ერთადერთი რამ, რაც გათვალისწინებული უნდა იყოს, ამ თემაზე საუბრისას, არის ცხოველის ტანჯვა და არა გარემო, ადამიანის ჯანმრთელობა და სხვ.
  უტილიტარიზმის კრიტიკა, როგორც დასაწყისში აღვნიშნე, ინდივიდუალური ფასეულობის არ არსებობით შეიძლება დაიწყოს, ეს კონკრეტული ვრცელდება ცხოველებზეც. მაშასადამე, მე არ უნდა შევჭამო ცხოველი არა იმიტომ, რომ ამ ცხოველს ჰქონდა სიცოცხლის უფლება, არამედ იმიტომ, რომ ეს ყველაფერი საბოლოო ჯამში შეამცირებს სამყაროში არსებულ ტანჯვას. ცხადია, ეს შეხედულება იმით შეიძლება იქნას გაბათილებული, რომ ყველა არსებას, მემკვიდრეობითი, თანდაყოფილილი უფლება აქვს არსებობის და მისი სიცოცხლე არ უნდა იყოს რელატიური, არამედ ცალკე აღებულსაც უნდა გააჩნდეს ღირებულება.
  უტილიტარიზმის მიხედვით, ყველა სახის სიამოვნება თანაბრად მნიშვნელოვანია. მაგალითად ავიღოთ ხარების ბრძოლა, რომლის დროსაც ადამიანთა დიდი ნაწილი სიამოვნებას განიცდის, მაგრამ აქვე უნდა შევაფასოთ ხარების ტანჯვა, რომელიც შესაძლებელია, ვერ გადაწონიდეს ასი ადამიანის სიამოვნებას. მე თუ იმაზე მეტ სიამოვნებას ვიღებ ხარების ბრძოლის ყურებისას, ვიდრე, მაგალითად, ფეხბურთის, მაშინ მე მორალურად ვალდებულიც კი ვარ, რომ ხარების ბრძოლას ვუყურო, თუკი ვერანაირად ვერ შევამცირებ ხარების ტანჯვას - ამ იდეას ისევ იქამდე მივყავართ, რომ საბოლოოდ ყველაფერი დაიყვანება სამყაროში საერთო სიტუაცია  ,,გაუმჯობესებისაკენ” და არ ეხმიანება კეთილდღეობას, რომელსაც ასე ,,გამეტებით” იცავს უტილიტარიზმი. ამ კონკრეტულ სიტუაციაშიც, როგორც ჩანს, ადამიანთა სიამოვნებამ  გადაწონა ცხოველების ტანჯვით მიყენებულ ზიანი, რაც პირდაპირ უპირისპირდება მათი თანასწორობის იდეას.
    ხარვეზები არსებობს ყველა არსებულ თეორიაში, თუმცა ეს კონკრეტული კიდევ უფრო მეტად ართულებს სიტუაციას, რადგან დამოკიდებულია შედეგზე, რომელიც ხშირ შემთხვევაში ვარაუდის დონემდე დაიყვანება და, შესაბამისად, იწვევს მრავალ გაუგებრობას.

 

სალომე ინაშვილი

Utilitarianism between justice and morality

13.04.2021

ადამიანის უფლებები ხელშეუხებელი და უნივერსალურია და ზოგიერთი მათგანი - აბსოლუტურიცაა. ზოგადად, უფლებათა უპირატესი დანიშნულება იმაში დარწმუნებაა, რომ უმცირესობის ხარჯზე უმრავლესობას ბენეფიტი არ აქვს. თუკი სახელმწიფო ან სოციუმი სწირავს ინდივიდის ან უმცირესობის ინტერესს კოლექტიური სარგებლისათვის, ეს ადამიანის უფლებებს ეწინააღმდეგება, არადა უტილიტარიანიზმი სწორედ იმას გულისხმობს, რომ ადამიანთა ბედნიერება შეიძლება გაიწიროს, თუკი ეს ქმედება უფრო მეტ ადამიანს მოუტანს სარგებელსა და ბედნიერებას. ამის გამო, ზოგიერთი ამბობს, რომ უტილიტარიანიზმი ეწინააღმდეგება ძირითად უფლებებს. ამ უფლებათა მხარდაჭერა ნიშნავს იმას, რომ ადამიანებს მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან გვწამს, რომ მათ სარგებელი და სიკეთე მოაქვთ და ეს რწმენა ვაკუუმიდან არ წარმოშობილა. ისტორია მუდამ იმას იმეორებს, რომ ადამიანის უფლებათა შელახვას კატასტროფულ შედეგებამდე მივყავართ (მაგ, მონობა), ამიტომ მათი დაცვა ყველას მთავარი პრიორიტეტი უნდა იყოს. კაცობრიობას დიდი დრო დასჭირდა იმისათვის, რომ ერთი ადამიანიც ისეთივე ღირებულად და მნიშვნელოვნად ჩაეთვალა, როგორიც ათიათასობით. უტილიტარისტმა კი მონობა - რომელიც თანამედროვე ლიბერალური საზოგადოებისათვის ყოვლად მიუღებელია - შეიძლება, გაამართლოს არგუმენტით, რომ მონათა არსებობა საზოგადოებრივ სარგებელს ქმნის, უფასო მუშახელს სიკეთე მოაქვს. მრავალთა აზრით, უტილიტარისტული ღირებულებათა სისტემა არის ამორალური და ეწინააღმედება სამართლებრივ პრინციპებს თუ კანონს.
პირველ რიგში, საკამათო საკითხია ზნეობრივია თუ არა უტილიტარისტების თვალით დანახული სამყარო, რადგანაც მათ მორალიდან გადახვევაში ,,ედებათ ბრალი“. ხშირად, ის რაც კანონში წერია, მორალურად სწორია ადამიანებისათვის. არადა, ისეთ სამყაროში ვცხოვრობთ, რომელშიც უამრავი დილემაა გადასაჭრელი და პარადოქსული, რთული გადაწყვეტილებების მიღებაში მორალი საქმეს კი არ ამარტივებს, არამედ უფრო ართულებს. თანაც, ზოგიერთი უტილიტარისტი ადამიანს სულაც არ მიაწერს ხოლმე ზნეობრიობას და ფიქრობს, რომ გარედან თავსმოხვეული რამაა მორალი, რომელიც თეორიულად კი კარგი ეჩვენება ყველას, მაგრამ მოქმედებაში ყოველთვის ყველაზე რთულია, დარჩე ზნეობრივად. ამასთან, ყველა ადამიანი სუბიექტურია და ცნებებიც ყველას სხვადასხვანაირად ესმის. ვინ განსაზღვრა მორალი, ვისთვის რა არის მორალური/ამორალური, არის თუ არა იგი რეალურად საჭირო - ამ კითხვებზე უამრავი პასუხის მოძებნა შეიძლება და ვერანაირად ვერ დავადგენთ, რომელია ზუსტი. ამიტომაც უტილიტარისტების ხედვით, სულაც არ არის ამორალური ის, რომ ერთის გაწირვით უამრავი გადაარჩინო. თუკი შეგიძლია, ერთი სიცოცხლის გაწირვით ოცი სიცოცხლე იხსნა, ეს უნდა გააკეთო. ამან კი ნიცშეანური ხედვაც შეიძლება გაგვახსენოს - თუკი რაღაც დანიშნულება გაქვს, თუკი რეალური მიზანი გაგაჩნია და ამაში სხვა ხელს გიშლის, მაშინ იგი უნდა გაწირო და ადამიანებმა დანიშნულების ადგილს უნდა მივაღწიოთ, სარგებელი უნდა ვამჯობინოთ ალტრუიზმს.


ამგვარად, ჩანს, რომ უტილიტარული ხედვით ინდივიდის უფლება და თავისუფლება ილახება, თუკი იგი საზოგადოებისათვის დიდ სარგებელს მოიტანს. კანონი კი სწორედ იმისათვის შეიქმნა, რომ უმცირესობას, ჩაგრულებს დაეხმაროს და ყველა ადამიანი თანასწორი გახადოს. თუმცა, რა თქმა უნდა, ამ საკითხსაც შეიძლება განსხვავებული პერსპექტივიდან შევხედოთ. თუკი მოძალადე, ტერორისტი, დამნაშავე, საფრთხეს უქმნის უამრავი ადამიანის სიცოცხლეს, მისი მოკვლა არ დაისჯება, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის სიცოცხლე მნიშვნელოვანია და მისი წართმევა- ამორალური. ამ საკითხს სამართალიც კი უტილიტარულად უყურებს, ამიტომაც არ არის სიცოცხლის უფლება აბსოლუტური და სიცოცხლის მოსპობა სხვისთვის ყოველთვის დასჯადი არ არის. ზოგ ქვეყანაში მიუღებელია სიკვდილით დასჯაც და ეს წარმოუდგენელი დანაშაულია, ამერიკის ზოგიერთ შტატში კი - მიღებული.

საბოლოოდ, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ არ შეიძლება, ცალსახად ითქვას, რომ უტილიტარისტული ხედვა კანონსა და მორალს ეწინააღმდეგება, რადგან მრავალ ქვეყანაში კანონიც განსხვავებულია და მორალის გაგება და აღქმაც სხვადასხვანაირია. ჩემი აზრით, რადიკალურად არც დაპირისპირება შეიძლება უტილიტარიანიზმთან, რადგან, რიგ შემთხვევებში ეს ღირებულებათა სისტემა გამოსადეგარიც შეიძლება იყოს, და არც ცალსახად დათანხმება, რადგან აქვს მას ისეთი მიუღებელი ლაფსუსები, რომლებიც ეფექტიანობას აკარგვინებს თანამედროვე ლიბერალური საზოგადოების თვალში.

 

გვერდები

ბლოგის ავტორები